Tác giả - Tác phẩm
Tác giả Nguyễn Tuân
- Nguyễn Tuân (1910–1987), quê ở Hà Nội, gia đình nhà Nho.
- Là nhà văn tài hoa bậc nhất Việt Nam thế kỷ XX, được tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về Văn học Nghệ thuật (1996).
- Phong cách: Sùng bái cái đẹp và sự tài hoa; nhìn con người qua lăng kính nghệ sĩ; văn xuôi giàu chất thơ và nhạc điệu; vốn ngôn ngữ phong phú bậc nhất trong văn xuôi Việt Nam; thường khắc họa những con người phi thường trong những tình huống khác thường.
- Tác phẩm tiêu biểu: Vang bóng một thời (1940, chứa Chữ người tử tù), Sông Đà, Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi.
Tác phẩm Chữ người tử tù
- Xuất xứ: In trong tập Vang bóng một thời (1940) - tập truyện về những phong tục đẹp, những con người tài hoa của thời đại phong kiến đã qua.
- Nguyên mẫu: Nhân vật Huấn Cao được xây dựng dựa trên nguyên mẫu Cao Bá Quát (1809–1854) - nhà thơ, thư pháp gia nổi tiếng, lãnh tụ khởi nghĩa chống triều Nguyễn.
- Thể loại: Truyện ngắn, bút pháp lãng mạn - thẩm mỹ.
- Tóm tắt: Huấn Cao - tử tù sắp bị chém vì tội chống triều đình - nổi tiếng về tài viết chữ đẹp. Viên quản ngục kính trọng Huấn Cao, muốn xin chữ trước khi ông bị hành quyết. Sau khi hiểu được tấm lòng chân thành của quản ngục, Huấn Cao đã cho chữ trong đêm cuối cùng trước khi ra pháp trường - một cảnh tượng xưa nay chưa từng có.
Bố cục
- Phần 1 (đầu → khi Huấn Cao đến nhà giam): Quản ngục nghe tin Huấn Cao sắp đến.
- Phần 2 (Huấn Cao ở nhà giam): Mối quan hệ kỳ lạ giữa Huấn Cao và quản ngục.
- Phần 3 (cảnh cho chữ → hết): Đêm cho chữ - cảnh tượng xưa nay chưa từng có.
Soạn bài chi tiết (Hay nhất)
Câu 1: Phân tích nhân vật Huấn Cao
Trả lời:
Huấn Cao là nhân vật lý tưởng của Nguyễn Tuân - hội tụ đủ ba phẩm chất cao quý: tài hoa - khí phách - thiên lương.
Tài hoa - nghệ thuật thư pháp:
"Người ta kể lại rằng chữ ông Huấn Cao đẹp lắm, vuông lắm... Có được chữ ông Huấn Cao mà treo là một vật báu trên đời"
- Chữ của Huấn Cao không chỉ đẹp về hình thức mà còn chứa đựng tâm hồn và khí phách người viết.
- Nguyễn Tuân quan niệm: nghệ thuật đích thực phải xuất phát từ con người toàn vẹn - tài hoa phải đi cùng thiên lương.
Khí phách - tinh thần bất khuất:
- Dù là tử tù, bị xiềng xích, Huấn Cao không sợ hãi, không khom lưng.
- Khi đến nhà giam: "Huấn Cao lạnh lùng, chúc mũi gông xuống đất mà thở" - thái độ hiên ngang, coi thường cái chết.
- Khi quản ngục biệt đãi, Huấn Cao nghi ngờ: "Ta chỉ muốn có một điều: là nhà ngươi đừng đặt chân vào đây" - không nhận ơn huệ từ kẻ đại diện cho triều đình mà ông chống.
- Không bao giờ cho chữ vì tiền bạc hay ép buộc: "Ta nhất sinh không vì vàng ngọc hay quyền thế mà ép mình viết câu đối bao giờ".
Thiên lương - tấm lòng trong sáng:
- Khi biết quản ngục là kẻ có thiên lương thực sự - yêu cái đẹp chân thành - Huấn Cao thay đổi thái độ.
- "Ta cảm cái lòng biệt nhỡn liên tài của các ngươi. Nào ta có biết đâu một người như thầy quản đây mà lại có những sở thích cao quý như vậy".
- Quyết định cho chữ - không phải vì quản ngục là quan mà vì quản ngục xứng đáng được nhận chữ.
Câu 2: Phân tích cảnh cho chữ - "một cảnh tượng xưa nay chưa từng có"
Trả lời:
Đây là đoạn văn đẹp nhất, độc đáo nhất của tác phẩm - một trong những trang văn xuôi hay nhất của văn học Việt Nam.
Sự đảo lộn trật tự thông thường:
Trong tù, trật tự bình thường là: tù nhân sợ quản ngục - quản ngục có quyền lực. Nhưng đêm cho chữ:
- Huấn Cao - người bị xiềng, sắp chết - ngồi trên, viết chữ, ban phát.
- Quản ngục và thầy thơ lại - kẻ có quyền lực - khúm núm, kính cẩn đứng hầu dưới.
- "Cảnh tượng xưa nay chưa từng có" - vì quyền lực thế tục (quan - tù) bị đảo lộn hoàn toàn bởi quyền lực tinh thần (tài hoa - thiên lương).
Không gian đêm cho chữ:
"Trong một buồng tối chật hẹp, ẩm ướt, tường đầy mạng nhện, đất bừa bãi phân chuột phân gián, một người tù cổ đeo gông, chân vướng xiềng, đang dậm tô nét chữ trên tấm lụa trắng tinh..."
- Không gian: bẩn thỉu, tối tăm, chật chội - tù ngục.
- Hoạt động: sáng tạo nghệ thuật - viết chữ trên lụa trắng tinh.
- Sự tương phản tuyệt đối: cái đẹp được tạo ra trong hoàn cảnh xấu xí nhất - đây là thông điệp: nghệ thuật vượt lên trên mọi hoàn cảnh.
Lời khuyên của Huấn Cao:
"Ở đây lẫn lộn. Ta khuyên thầy quản nên thay chỗ ở đi... Ở đây khó giữ thiên lương cho lành vững và rồi cũng đến nhem nhuốc mất cái đời lương thiện đi"
- Lời khuyên xuất phát từ thiên lương: Huấn Cao lo ngại môi trường tù ngục làm hỏng tâm hồn trong sáng của quản ngục.
- Cái đẹp phải gắn với cái thiện - nghệ thuật (chữ đẹp) chỉ có ý nghĩa khi người sở hữu/thưởng thức có tâm hồn lương thiện.
Phản ứng của quản ngục:
"Ngục quan cảm động, vái người tù một vái, chắp tay nói một câu mà dòng nước mắt rỉ vào kẽ miệng: - Kẻ mê muội này xin bái lĩnh"
- Quản ngục vái tù nhân - trật tự đảo lộn hoàn toàn.
- Không phải khuất phục quyền lực mà là cúi đầu trước tài hoa và thiên lương.
- Đây là khoảnh khắc cái đẹp chiến thắng - dù chỉ trong một đêm, dù ngày mai Huấn Cao ra pháp trường.
Câu 3: Quan niệm về cái đẹp của Nguyễn Tuân trong tác phẩm
Trả lời:
Cái đẹp phải gắn với cái thiện:
- Huấn Cao không cho chữ kẻ gian ác dù được trả giá cao.
- Chỉ cho chữ kẻ có thiên lương - quản ngục yêu cái đẹp chân thành.
- → Nghệ thuật không thể tách rời đạo đức.
Cái đẹp có sức mạnh cảm hoá:
- Quản ngục - người của triều đình đại diện cho cái ác theo logic của Huấn Cao - lại được chữ Huấn Cao cảm hoá, trở nên cao quý hơn.
- Cái đẹp không chỉ làm vui mắt mà nâng cao tâm hồn.
Cái đẹp tồn tại bất chấp hoàn cảnh:
- Viết chữ đẹp trong tù tối - nghệ thuật đích thực không bị hoàn cảnh phá huỷ.
- Dù Huấn Cao chết ngày mai, những nét chữ đêm nay vẫn tồn tại - nghệ thuật trường cửu hơn thân phận người nghệ sĩ.
Soạn ngắn (Ngắn nhất)
Câu 1 (ngắn): Nhân vật Huấn Cao
Ba phẩm chất: tài hoa (chữ đẹp nổi tiếng), khí phách (không sợ chết, không cho chữ vì tiền/quyền), thiên lương (cho chữ kẻ có tâm hồn xứng đáng). Nguyên mẫu Cao Bá Quát - nhà thơ, thư pháp gia, lãnh tụ khởi nghĩa.
Câu 2 (ngắn): Cảnh cho chữ
"Cảnh tượng xưa nay chưa từng có": tù nhân viết chữ - quan quản ngục khúm núm hầu → trật tự thế tục đảo lộn bởi quyền lực tinh thần. Cái đẹp tạo ra trong không gian bẩn thỉu, tối tăm của tù ngục. Lời khuyên của Huấn Cao: rời chỗ ở xấu để giữ thiên lương. Quản ngục vái tù nhân: cúi đầu trước tài hoa và thiên lương.
Câu 3 (ngắn): Quan niệm cái đẹp
Cái đẹp phải gắn cái thiện; có sức cảm hoá; tồn tại bất chấp hoàn cảnh khắc nghiệt.
Soạn siêu ngắn
Câu 1: Huấn Cao → tài hoa + khí phách + thiên lương; cho chữ theo thiên lương, không vì tiền hay quyền.
Câu 2: Cho chữ → đảo lộn trật tự (tù viết - quan hầu); cái đẹp trong tù ngục; khuyên giữ thiên lương.
Câu 3: Cái đẹp → phải gắn thiện; có sức cảm hoá; vượt hoàn cảnh, trường cửu.
Phân tích chuyên sâu: Nghệ thuật tương phản trong Chữ người tử tù
Tương phản 1 - không gian và hoạt động:
- Không gian: buồng giam tối, bẩn, hôi.
- Hoạt động: sáng tạo cái đẹp thuần khiết. → Nghệ thuật vượt lên hoàn cảnh vật chất.
Tương phản 2 - địa vị và tâm hồn:
- Huấn Cao: tử tù, không quyền lực, sắp chết.
- Quản ngục: đại diện quyền lực nhà nước.
- Nhưng về tâm hồn: Huấn Cao cao quý - quản ngục cúi đầu. → Quyền lực tinh thần > quyền lực thế tục.
Tương phản 3 - thể xác và tinh thần:
- Thể xác Huấn Cao: xiềng xích, sắp bị hành quyết.
- Tinh thần: tự do hoàn toàn, sáng tạo tự do. → Nhà tù giam thể xác, không giam tinh thần.
Câu hỏi thường gặp (FAQ)
Hỏi: Tại sao Nguyễn Tuân gọi cảnh cho chữ là "xưa nay chưa từng có"?
Đáp: Vì tất cả đều ngược đời: người bị giam cho người giam mình xin chữ; tử tù sắp chết viết chữ tặng quản ngục; quan lại cúi đầu vái kẻ tội nhân. Trong lịch sử và xã hội bình thường, điều này không thể xảy ra - chỉ xảy ra được vì cả hai người đều vượt lên vai trò xã hội của mình, gặp nhau ở tầng cao hơn: tầng của nghệ thuật và thiên lương.
Hỏi: Quản ngục là nhân vật tốt hay xấu?
Đáp: Quản ngục là nhân vật phức tạp và thú vị - "một âm thanh trong trẻo chen vào giữa một bản đàn mà nhạc luật đều hỗn loạn". Ông làm nghề độc ác (cai quản nhà tù) nhưng bản chất lương thiện và yêu cái đẹp. Nguyễn Tuân không phán xét ông theo chuẩn đạo đức thông thường mà nhìn qua lăng kính thẩm mỹ: người yêu cái đẹp chân thành là người tốt, dù nghề nghiệp thế nào.
Hỏi: Ý nghĩa của việc Nguyễn Tuân chọn tử tù làm nhân vật trung tâm?
Đáp: Tử tù là người ở vị trí thấp nhất về xã hội (bị kết tội, sắp chết) nhưng cao nhất về tinh thần (tài hoa, khí phách, thiên lương). Đây là nghịch lý Nguyễn Tuân muốn khai thác: trong xã hội phong kiến thực dân, người có phẩm giá nhất đôi khi lại là người bị xã hội kết án. Cái đẹp và cái thiện không cần sự công nhận của quyền lực.